ORDU ORTODOKS KIZ MEKTEBİ VE METROPOLİT POLİKARBOS EFENDİ

Hikmet PALA
Ordu Olay Gazetesi

Bu yazımda Yunanistan’da basılan bir kitapta rastladığım bir fermandan yola çıkarak, Ordu kasaba merkezinde 1924 yılına kadar nüfusun çoğunluğunu oluşturan Ortodoks Rumlara ait kız mektebinden ve dini liderleri Polikarbos Efendi’den bahsedeceğim.

Ordu kasabasında bulunan Ortodoks Rumlara ait okullardan en büyüğü ve en eski tarihlisi Taşbaşı’ndaki kilisenin yanındaki binada hizmet vermekteydi. Kotyora Rum Mektebi adı verilen bu okul, Konstantin İpsomindis tarafından 1868 yılında yaptırılmıştı.[1]

Rumdüzü mahallesinde yaşayan Rumlar tarafından 1868-1870 yılları arasında yaptırılan Düz Mahalle Kilisesi’nin yanında Rumlara ait bir okul bulunmaktaydı. Günümüze sağlam bir biçimde ulaşan bu bina halen 19 Eylül İlkokulu olarak kullanılmaktadır.

Düz mahalledeki kilisenin bir benzeri Elmalık mahallesinde yapılmıştı. Bu kilisenin yanında da bir Rum Okulu bulunmaktaydı.[2]1920’lerden sonra yıkılan kilisenin bazı taşları çevredeki evlerin yapımında kullanılmıştır. Bu taşlar arasında 30cm.lik iki adet aslan kabartmalı taş bugün Köprübaşı Cami’nin bitişiğindeki 3 katlı eski evin sağlı sollu iki kolonunda bulunmaktadır.

Yazımızın esas konusunu oluşturan Polikarbos İnas Mektebi ise Ordulu Ortodoks Rumların kız çocukları için yaptırılmıştı. Bu okulun kuruluşuna ait devlet fermanına, Yunanistan’da yayınlanan“Karadeniz Yaşantısından: Ordu Kültürü” adlı kitapta rastladım. Kitap 1895 yılında Samsun’da doğan Ksenofonda Akoğlu tarafından yazılmış ve ilk baskısı 1938’de yayınlanmış. İlk ve ortaokulu Ordu’da okuyan Akoğlu, 1914 yılında Selanik’e gitmiş ve Yunan Milli Savunma Ordusu’na katılmış.[3] Yunanistan’da Iason Books’un sahibi olan yayıncı arkadaşım Şebnem Arslan’a kitabın içeriği hakkında verdiği bilgilerden dolayı çok teşekkür ederim.

Henüz Türkçeye çevrilmeyen kitap büyük boy ve 527 sayfadır. Ordulu göçmen bir ailenin çocuğu olan sevgili Paris Papageorgiou’nun tarafıma gönderdiği kitapta rastladığım ve alfabesi bana tanıdık gelen tek metin, Osmanlıca yazılan söz konusu bu fermandı.

Kitabın 27.sayfasında bulunan ferman “Polikarbos İnas Mektebi’nin Fermanıdır” başlığını taşıyor. Yunan alfabesiyle yazılan koca bir kitapta Osmanlıca da olsa okuyabileceğim bir bölüm bulmak beni hayli mutlu etti şüphesiz. Uzunca bir uğraştan sonra çevirdiğim metinde tereddüt ettiğim ve zorlandığım bazı bölümlerde sevgili dostum Adnan Yıldız’ın yardımına müracaat ettim. Kendisine teşekkürlerimi sunuyorum.

“POLİKARBOS İNAS MEKTEBİ’NİN FERMANIDIR

Ordu kazası merkezinde Karahisar-ı Şarki Rum Metropoliti Polikarbos Efendi tarafından mübaya olunan (satın alınan) hanenin Rum cemaati etfal-i inasına (kız çocuklarına) mahsus olmak üzere mektep ittihazına ruhsat itası (verilmesi) hakkında Rum Patrikhanesi’nin vuku bulan istida üzerine icra kılınan tahkikatı havi evrak meallerine nazaran, metropolit muma ileyhi (adı geçen) tarafından bala şükra mektep ittihazı için teberru olunan mezkur hanenin on altı metre doksan santimetre tul (uzunluk) ve on üç metre altmış santimetre arz (zemin) ve on metre yüksekliğinde kargir olarak sırf mülk arsa üzerine bina edilmiş olduğu ve dahil-i kasabada iki bin sekiz yüz otuz dokuz zükûr (erkek) ve iki bin altı yüz doksan üç inas (kadın) Rum ahalisi mevcut olup salifüzzikir (özetle) hanenin mektep ittihazında halk ve mahallin mahzur olmadığı anlaşılmış olduğundan küşadında Maarif-i Umumiye Nizamnamesinin yüz yirmi dokuzuncu maddesiyle asitane-i aliyyem (payitaht, İstanbul) Rum Patrikhanesi hakkındaki makarrât-ı ahire (nihai kararlar) ahkamına (hükümlerine) riayet olunmak üzere mezkur (söz konusu) hanenin mektep ittihazı için lazım gelen emr-i şerifimin tastiri (yazılması) Şura-yı Devlet Maliye ve Nafia ve Maarif Dairesi”nden bâ- mazbata ifade kılınmış…(10 Cemaziyelevvel 1329 -9 Mayıs 1911)”[4]

Fermanda özetle şunlar anlatılıyor: Ordu kaza merkezinde yaşayan Ortodoks Rumlar kız çocukları için bir okul açmak istiyorlar. Okulbinası Karahisar-i Şarki Rum Metropoliti Polikarbos Efendi tarafından satın alınıyor. Hükümete 1911 yılında bir dilekçe ile başvuruluyor. On altı metre uzunluğunda, on üç metre genişliğinde ve on metre yüksekliğindeki binada Polikarbos İnas Mektebi’nin açılmasına izin veriliyor. Fermana göre bu yıllarda kasaba dâhilinde 2.839 erkek, 2.693 kadın Rum nüfus yaşamaktadır.

METROPOLİT POLİKARBOS EFENDİ HAKKINDA

Ordu tarihi üzerine yazılmış birçok kaynakta adı geçen Polikarbos Efendi, uzun yıllar Ordu Rum Ortodoks cemaatinin dini ve siyasi liderliğini yapmıştır.

Sıtkı Can, İzmir’in Yunan kuvvetleri tarafından işgal edilmesi ve Yunan ordusunun Anadolu içlerine doğru ilerlemesi üzerine Ordu’da taşkınlıklar yapan bir kısım Rumun başında Polikarbos’un olduğunu yazmaktadır. Bu durum karşısında Kaymakam Ali Daniş Bey, Metropolit Polikarbos’u Ordu idare meclisine devamdan men ediyor.[5]

Polikarbos Efendi

M. Fahrettin, Ordu Külliyatı adlı eserinde bu olayı “Yine Mütarekeden sonra Ordu’da ortaya çıkan Rum cemaatinin Reisi Metropolit Polikarpos (Polikarbos) milli davaya aykırı saçma açıklamalarda ve girişimlerde bulunmuşsa da, milli organlarda çok uyanık olan Kaymakamlık makamı bu şahsı Meclis-i İdareye devamdan men etmiş ve Ordu’dan uzaklaştırmıştır” cümleleriyle anlatmıştır.[6]

O zamanlar posta kayıkçılığı yapan ve Rumca da bilen Hakkı Gürsoy, Polikarbos’un İstanbul’un işgalinden sonra bir İngiliz torpidosuyla Ordu’ya geldiğini ifade etmektedir:

“ İskeledeyiz. Torpidoya yalnız posta kayığı gidecek. Genel savaş yıllarında (1.Dünya Savaşı) Ermenilerden sonra içerilere sürülüp de tekrar Ordu’ya dönen Rumlardan Rum Okulu müdürü Pasiyadi Temistoklidis, Avram Tokatlıoğlu, Baminonda, Karagözoğlu İstifan, Doğramacı Trasipolus da iskelede. Metropolitin geldiğini haber almışlar. Onlar da torpidoya gitmek istiyorlar, iskele polisi kayığın küçüklüğünü ileri sürerek istemiyor. Bunun üzerine Trasipolus polise Rumca hitaben;

– Hala iskelede Türk polisi mi göreceğiz, 650 yıldır Türkün mezaliminde yaşadığımız yetmez mi? Diye çıkışmasın mı? Cesaret limandaki İngiliz torpidosundan geliyordu.

Torpidoya çıkan her Rum, metropolitin elini yerlere kadar eğilerek öptükten sonra karşısında el bağlıyor. Rumların hepsi de sakallı. Bu durum Polikarbos’un dikkatini çekmiştir. Onlara hitaben;

-Afrodiymi o efikosti yene? (Hepiniz neden sakal koy verdiniz?)

Derhal Pasiyadi Temistoklidis cevap veriyor;

– Biz sakal koy vermeyelim de kimler koy versin! Türkler hepimizi içerilere sürdüler. Malımızı yiyeceğimizi yağma ettiler. Karılarımızı, kardeşlerimizi, çocuklarımızı kaybettik. Biz sakal koy vermeyelim de kimler sakal koy versin? Diyerek şikâyette bulundu.

Bunun üzerine Metropolit Polikarbos:

-Demek Türkler ananızı babanızı öldürdüler, malınızı yağma ettiler. Bu malları başka yerlere götürmediler ya. Ben ağaçtan yapılmış evinizi, yünden yapılmış yataklarınızı Türklerden alıp daha fazlasıyla sizlere vereceğim. Ben altı vilayetin valisi olarak geliyorum. Bir adam büyür, sonra ölür. Türkler büyüyüp ölmüşlerdir. 15 gün sonra göreceksiniz, bakınız bu memlekette hangi bayraklar sallanacak? Polikarbos bu düşüncelerle Ordu’ya çıktı.”[7]

Metropolit Polikarbos Milli Mücadele döneminde Divanı Harbe verilmişti. Hükümetin bu kararından önce Polikarbos İstanbul’da bulunuyordu. Hakkında henüz takibata girişilmemişti. Vapurla Ordu’ya geldiğinde, Belediye Başkanı Furtunzade Yusuf Bey’in emriyle, hiçbir kayıkçı Metropoliti kıyıya çıkarmaya gitmemiştir. Vapur Trabzon’dan İstanbul’a dönüşte de Ordu iskelesine uğramış ancak yine kıyıya çıkartılmayan Polikarbos İstanbul’a devam etmek zorunda kalmıştır.[8]

Karadeniz Ya+şant¦-s¦-ndan Ordu K+-lt+-r+-

 

[1]Sıtkı Can, Ordu İlinin Coğrafyası ve  Ordu Şehrinin Tarihi, s.110

[2] Sıtkı Can, age,110

[3] Şebnem Arslan’ın verdiği bilgiler

[4] Ksenofonda Akoğlu, Karadeniz Yaşantısından: Ordu Kültürü, 1938, s.27

[5] Sıtkı Can, age, s.122

[6] M. Fahrettin, Ordu Külliyatı, 1934, s.9-10

[7] Sıtkı Can, age, s.123

[8] Sıtkı Can, age, s.124