PONTOS DİL BİLİMİ VE FOLKLORUNUN EN SEÇKİN ARAŞTIRMACISI

Türkan Balaban

1858-1938 yılları arasında yaşayan filolog ve dilbilimci Dimosthenis Oikonomidis  hayatını Pontos Rumcasının grameri ve dil bilimine adamış önemli bir aydındır. Akademisyen olarak çalışmalarını yürüten Oikonomidis, Atina Akademisi Antik Helence Sözlüğünün yazarı (1914) ve Atina Akademisinin Ortaçağ Arşivleri Direktörü olan Genesis Okulu profesörüdür.

Dimosthenis Oikonomidis, Helen dil bilimi ve folklorunun ve özellikle Pontos dilbilimi ve folklorunun en seçkin araştırmacılarından biriydi.

Okumak için çok zorlu şartları aşan Oikonomidis’in hikayesi, 1858 yılında Pontos’un Argyroupolis şehrinde (bugünkü Gümüşhane) başlar. Babası da Pontos da doğmuştur ama adını taşıdığı dedesinin hikayesi hazindir.[1] 1822’de Sakız Adası’nın Osmanlı tarafından işgal edilmesinin ardından, dedesi Dimosthenis 40 bin Helen ile birlikte köle ticaretiyle satılır.

Pontoslu Rumlar tarafından satın alınarak kurtarılan dede Dimosthenis Gümüşhane’ye götürülür ve onu kurtaran ailenin yanında yıllarca finansal yönetici olarak çalışır. Onun finansal yeteneği soyadının belirlenmesinde de rol oynar, Helence’de ekonomi anlamına gelen Oikonomidis olarak adlandırılır.

Onun adını alan torunu Dimosthenis Oikomidis de onun yolundan gidecek ancak ekonomi bilimi alanında değil de halk bilimi anlamında uzmanlaşacaktı. Dimosthenis Oikonomidis’in bilgi için susuzluğu vardı. Hayatını araştırma ve yazmaya adayacaktı. Özellikle de Pontos ile ilgili bilimsel araştırmalara.

İlk öğrenimine Argyroupolis İlkokulu’nda başlayan eğitimini yarım bırakmak istemez ama koşullar çok uygun değildir. Ailesi maddi imkansızlıklarının derinliğine rağmen fedakarca davranır, Trabzon’da eğitim almasını destekler. Yolculuk için gerekli herhangi bir hayvanı kiralamaya güçleri yetmediği için çok soğuk bir kış günü üç günlük bir yürümeyle babasıyla birlikte Gümüşhane’den Trabzon”a gider. O dönem bölgenin en önemli okullarından Frontistirion Trapezuntas’a (Trabzon Öğrenim Merkezi) kaydını yaptırır.

Trabzon’daki öğrenim masrafları ise çocuklarına ders verdiği bir doktor tarafından karşılanır. Trabzon’daki Öğrenim Merkezi’nden mezun olduktan sonra Gümüşhane’nin Muhal köyünde öğretmen olarak çalışmaya başlauç Ancak 1877-1878 yıllarında yaşanan Rus-Osmanlı savaşı Gümüşhane’deki birçok kesimi etkilediği gibi onu da etkiler.[2] Oikonomidis işsiz kalır. Bu zor dönemde İstanbul’a taşınan bir askeri doktor ailesi Oikonomides’i yolculuk için koruma göreviyle işe alır. İstanbul’da başlangıçta bir eczanede asistanlık görevi yapan Oikonomides, yönetmen Grigoris Palamas’ın da yardımıyla İstanbul Büyük Millet Mektebi’ne kabul edilir.

PONTOS RUMCASININ SES BİLGİSİ DOKTORA TEZİYLE ÖDÜL ALDI

Eğitimini sürdürürken bir yandan da Hasköy’de bulunan Buharlı Makine İmalathanesi Müdürü Pavlos Stefanovik’in oğluna ders vererek geçimini sağlar. Onun başarısını ve potansiyelini gören Pavlos’un kardeşi Tzannis Stefanovik-Syklitsis, kendisine Almanya’da edebiyat üzerine okuması için dört yıllık bir burs teklif eder. Bu bursla Almanya Münih’e  giden Oikonomides, Helence, Latince ve felsefe tarihi okur. Doktora tezi ise Pontos Rumcası (Pontiaka)  ses bilgisi üzerinedir.

1887 yılında hazırladığı tezi Leipzig Üniversitesi tarafından mükemmel olarak değerlendirilir ve G. Kourtiou Enstitüsü tarafından 300 altınlık bir ödüle layık görülür.

Doktorasını tamamlamasının ardından 1888 yılında Latince üzerine Yunanistan’da Phanar Rum Ortodoks Koleji’nde ders vermeye başlar. 1914 yılına kadar bu görevde kalır. Aynı zamanda Phanar’daki Ioakeimio Kız Okulu ve Zografeio Lisesi’nde ders verir.

Ancak genç akademisyen anavatanı Pontos’u hiç unutmaz. Dil bilimine olan bağlılığıyla hem Pontos’a çeşitli yolculuklar yapar hem de sonrasında akademik çalışmalarının temelini oluşturan paha biçilmez bir dil ve folklorik materyal koleksiyonunu hazırlar.

İstanbul’da Helenizm’in kültürel ilerlemesini hedefleyen Philological Association’ın ve Öğretim Birliğinin başkan yardımcısının yanı sıra birçok eğitim, yardım ve ulusal organizasyonun üyesiydi.
1914’te özellikle modern Helen Dilinin Tarihi Seçim Komitesi tarafından bir yazar olarak çalışmaya davet edilir. 1926 yılına kadar burada çalışır ve 1931’den itibaren Atina Akademisi Orta Çağ Arşivi’nin yönetimini devralır.
Pontos Çalışmaları Komitesinin kurucularından olan Oikonomidis, Pontos lehçesi, Pontos’taki Helenleşmenin tarihi ve genel eğitimi hakkında birçok kitap yazar.

Özellikle Pontos Rumcası Pontiaka’nın dil bilgisi üzerine çalışmaları büyük ilgi görür. Aynı zamanda halk bilimi çalışmalarını da yürütür; Pontos Rumlarının geleneksel kostümleri üzerine yaptığı çalışma kitap olarak yayınlanır.

Ölümünden bir yıl önce Atina’da 16 Mayıs 1937 yılında Metropolit Hrisantos başkanlığında kurulan bilimsel komitede onurlandırılır. Aynı yıl Selanik’te bulunan Pontos Kulübü tarafından bilimsel katkılarından dolayı adına bir organizasyon düzenlenir.

21 Şubat 1938 yılında ise hayata gözlerini yumar.

60 yıl boyunca Pontiaka harflerinin sistemli ve kapsamlı bir şekilde araştırılması üzerine çalışmış önemli bir eğitimci ve halk bilimci olarak tarihe adını yazdırmış olan Oikonomidis’in eserlerinden bazıları şunlardır:

  • Pontos Helen lehçesi dil bilgisi (Bu çalışması Atina’da 1958 yılında kitap olarak yayınlandı)
  • Pontos Tarihi. (Atina 1917).
  • Pontos’un Helenizm’deki haklı yeri. (Kitap 1920’de Yunanca, Fransızca ve İngilizce olarak yayınlandı).
  • Trabzon’un Kommenos Krallarının Sarayları. (1922)
  • Ulusun Büyük Okulu. (1924).
  • Pontos’ta Eğitim. (1930).
  • Argyroupolis (Gümüşhane).
  • Pontos’un Kripto-Hıristiyanları.
  • Pontos’un yaprakları (1936)

 

[1] http://pontosworld.com/index.php/pontus/history/biographies/132-oikonomidis-dimosthenis-1858-1938

[2] Olga Sapkidi, Dünya Helen Kuruluşu ansiklopedisi, Biyografi Dimosthenis Oikonomidis.