PONTOSLU RUM KIYAFETLERİ

Rania Chrisohoidou
 AvukatEğitimci

Fotoğraflar Thomas Hrisohoidis’in stüdyosundan

A. KADIN KIYAFETİ: CEPKEN

Cepken, Bizans kökenlidir. Adını bayramlık ve gelinlik kıyafeti belirleyen temel giyisiden alır. Uzun kollu uzun bir elbisedir. Bu nedenle “kavadi” denen kıyafetlerle tasnif edilir.

Genç kadınlar gençleri için “Zupunes” kıyafetleri ve mücevherleri şunlardır:

1. Cepken: Uzun kollar ve giydirmele uzun kıyafet. Önünde, kumaş, metalik veya kordonla bağlanan düğmelerle tutturulan bir yırtmaç vardır. Kullanılan kumaşlar şunlardır: “kutni” denen çizgili, renkli ve pamuklu kumaş, Şam ipeği (çiçek desenleriyle dokunmuş kalın, brokar kumaş), “sua sovaz” denen sert ipekten kumaş, ipek hareli su çizgili kumaş ve Almanya kadifesi. Astar, “kapoto” denen genellikle beyaz pamuk kumaştan oluşur.

2. Şalvar: Ayak bileklerine kadar varan uzun geniş poturdur. Cepkenin güzel durması için birçok kıvrım şekillendirerek diz altına bağlanır. Kumaş, atlas denen ipekten oluşur ve içi “kapoto” ile astarlıdır.

3. “Kamisi”: İpek veya pamuklu kumaştan oluşan, önü açık ve göğüste çaprazlanan kısa beyaz gömlek. Gömleğin kenarları, Avrupa danteliyle süslenir.

4. “Spaler”: Pontus’ un birçok bölgesinde gömlek yerine bağrı kaplayan nakışlı bir önlük giyerlerdi.

5. Kuşak: Üçgen şekilde katlanan dikdörtgen şekilli ve üç türü vardır: a) “lahori” denen renkli yünlü, b) “trapoloji” denen dikey veya yatay yoğun çizgili, “klemia” ve “piskulia” püsküllü renkli ipekli, c) gelinlik için beyaz ipekli kuşak.

6. Altın kadife çiçeği: altın veya gümüş şeritten oluşan siyah, patlıcan veya vişne renkli kadife hırka.

7. “Tepeliki”, “tapla”, “kursin”: baş için mücevher. metal dövme, tel, altın nakışlı (“kursin”) veya florinler ile kaplı düz yuvarlak bağlı çeşitli türleri vardır.

8. Yaşlı kadınlar genellikle “fota” veya “pistabali” denen, arkadan bellerine bağladıkları çizgili ipekli önlüğü eklerlerdi. Maçka (Ματσούκα) bölgesinde “zupuna” tarafına bağlarlardı.

9. Üstlükler: kısa kürk üstlük, kürklü kısa kadife ceket, uzun kürk üstlük, keçe ve kürkten uzun üstlük.

 

Maçka (Ματσούκα) bölgesinde

Cepken ve şalvar daha dar ve kısadır. Cepkenin yukarında “sparel” veya “spaler” giyerlerdi. Ayrıca göysü nakışlı altın, gümüş veya reyon kordon ve belde kuşak giyerlerdi. Önemli günlerde “trapoloj” denen ipekli kuşak sararlardı. Üstlükler, “saltamanga” denen basit bir cekettir. “Kokneça” denen yünlü veya pamuklu önlükle sararak vücutlarının ait kısmını kaparlardı. Başlarına sıkıca bağladıkları iki eşarp giyerlerdi.

 

“Çohas” (Çuha)

“Çohas” dağlık Dumanlı’daki (Σάντα) Yedikonak bölgesinin bayramlık giysinin adıdır. Dumanlı’ dan (Σάντα) göç edenler bu kıyafeti Gürcistan’daki (Γεωργία) Tsalka (Τσάλκα) bölgesine taşıdılar ve bugüne kadar varlığını sürdürebildi. Bu kıyafetin özellikleri şunlardır:

1. Önemli günlerde üst üste iki veya üç çizgili cepken giyerlerdi.

2. Cepkenin üstünden çuha denilen genellikle siyah, selvi veya mavi renkli uzun bir çuha üstlük giyerlerdi.

3. Üstlüğün üstünden genellikle kırmızı bir çuha önlük.

4. İçten “spaleri” denen altın nakışlı bir kadife kumaştan içlik giyerlerdi.

5. Başlarına “kursin” üstünden giyilen veya yalnız koyu bir eşarp bağlarlardı.

 

Kadın mücevherleri

“Hilal”: Alınlarına taktıkları florinle süslü sıralı altın sırmalı örmeli bir şerit. Kızlar “hilal”i takmazlardı.

Küpeler: Gümüş veya altından. Genellikle kafesli ve uzundur. Bazen küperlerin üstünde inci veya renkli taşlar vardır. Pontus’ta yaşayan daha az varlıklı kadınlar, sahte florinler ve boncuklu küpeler takarlardı.

Gerdanlık: Florinlerle boncuklu gümüş veya altın süslü olanları vardır. Ensenin arkasında bağlanan sıkça sıralanmış çeşitli şekillerde birçok gümüş veya altın zincir zincirden oluşur.

“Kustin”: Bir sıraya dizilmiş delikli ve florinlerden oluşur. Genellikle boyunda bir üçgen oluştururdu. Üçgenin köşesinde bir stavroz, bir beşebiryerde ya da İsa Mesih’ in doğumunu calandıran kabartma değerli madenden bir levha bulunurdu.

“Boğazskisti”: altın veya gümüş bir mücevherdir. Tasma gibidir. Önden kapatılır. Giyen kadının mührünü taşır.

Bilezik ya da “vrahala”: Gümüş, altın veya altın kaplamalı burmalı zincirli örmeli, gümüş ya da altın ince bileziklerdi. Çıtçıt olabilirdi, ama tasmadan daha büyük olurdu. Değersiz bilezikler çeşitli renklerde camdan yapılırdı.

Broş: Zincir ya da ipek kordonlu ve kalp şekilli altın veya mücevherdi.

Haç: Zincirli gümüş veya altın istavrozdu.

Cep saati: Genellikle kemerin sol tarafına konan zincirli ve ipekli siyah inci kordonlu ya da köstekli altın, gümüş veya altın kaplamalı cep saatiydi.

“Kohlid”: Tesbih şeklinde altın veya gümüş zincir. Boynuna sarılırdı. Bele ve bazen belin altına ulaşırdı.

Yüzükler: Değersiz olanlar köylerde bulunmaktaydı. Çember şeklinde veya bronzdandı.

Çeşitli renklerde değerli taşlarla gümüş, altın veya altın kaplamalı olanlar da vardı. Bazen yüzüklerin üstüne elmas ya da inci kakılardı.

“Titikia”: Sıralı mücevheri. Yedi gümüş zincirden oluşurdu. Her zincirin ucunda bir beşebiryerde olurdu. Nazar önlenmek için üstünde “matoziniha” denen mavi boncuklar da vardı.

“Çaf”: Gümüş zincirlerden çift sıra. Zincirlerin uçlarında gümüş dekoratif şeyler ve altın kaplamalı bir paralık kuruşlar ya da sahte florinler vardı.

B. ERKEK KIYAFETİ: ZIPKA

Zıpka, giyinmenin sekline göre bölümleri şunlardır:

Zıpka: Dar bacaklı ve arkada geniş kıvrımlı bir pantolondur. Tüm kıyafet zıpka olarak adlandırılır. Yerel bir siyah veya kahverengi ya da açık mavi renkli bir Fransız kumaşından yapılır.

“Kamis”
Yelek
Kuşak, önemli günler için “trapoloz” adıyla ipekten oluşur.
“Kontes”, kısa üstlük
“Çapulas”, ökçesiz ayakkabılar
“Meste”, örme ya da deri tozluklar
Başlık, farklı şekillerde bağlanır.
“Saltamanga”, çuhadan üstlük
Siyah reyon ile işlenmiştir.
Zıpka koşullara göre çeşitli aksesuarlarla giyilir.

Mücevherat ve çeşitli süslemeler:
Köstek (gümüş zincir)
Hamail, gümüş muskalar
“gavluh” ya da “kovoyis”, tütün kesesi
“Matara”, barut muhafazası
Fişeklikler
Silahlık
“Karakulak”, kama
tabanca
Cep saati: kemerin sol tarafına konan zincirli ve ipekli siyah inci kordonlu ya da köstekli altın, gümüş veya altın kaplamalı cep saati.

FOTOĞRAF ALT YAZILARI

TRABZON’ DA (ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑ) YAŞAYAN KADINLARIN KIYAFETLERİ: Pontos’ un kadın kıyafetlerinin örnek aldığı en popüler kıyafettir. Omuzlarda dikişsiz ve ayrılmaz bir parçası olan cepken adlı uzun elbise, ayak bileklerine kadar ulaşır. Ayrıca 20cm genişliği aşağıda sona erip ortasından başlayan dört adet düz bir çizgidir. Göğüs yırtmaçlıdır ve düğmeler ile tutturulur. Dört düğme ile kordon işlemeli 10 cm açılan kolları dardır.

1

GİRESUN (ΚΕΡΑΣΟΥΝΤΑ): Trabzon (Τραπεζούντα) kıyafetlerinde fark yoktur. Çiçek şeklinde işlemeli kumaş ipek brokardan. Kumaş “kutni”, Şam ipeği, “sua sovaz” ya da ipekli “muare”den olabilir.

2

TİREBOLU (ΤΡΙΠΟΛΗ): Trabzon (Τραπεζούντα) kıyafetlerinde fark yok. Ünye ve Kars bölgesinin kumaşları gibi belde bulunan “tarapoluz” beyaz ipektendir.

3

KAN – GÜMÜŞHANE (ΧΑΛΔΙΑΣ-ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ): Trabzon (Τραπεζούντα) kıyafetlerinde oldukça benzer. Farklı rengi olan kollar, yaka ve “patileta”da farklı var. Ayrıca kollar yukarıya katlanır.

4

MAÇKA (ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ): Sol yanında bağlanan “zupunas” Trabzon (Τραπεζούντα) kıyafetinden daha kısadır. Kumaş çizgili pamuk-ipekli “kutni”dendir. Kısa keçe hırkası gibi üstlük olarak “saltamanga” giyerler. “Zupunas” üzerinde “kokneça” adlı dokunması kemeri giyerler. Sol veya sağ yanında bağlanan dokunması kemerin üzerinde dokunması “fota” giyerler. Bazı köylerde çene altında ve arkasında istavroz seklinde bağlanan başörtüsü giyerler.

5

BATI PONTUS {SAMSUN-AMASYA-SİNOP-SAFRANBOLU (ΣΑΜΨΟΥΝΤΑ-ΑΜΑΣΕΙΑ-ΣΙΝΩΠΗ-ΣΑΦΡΑΜΠΟΛΗ)}: Cepken Trabzon cepkenine benzer. Taban kumaşı (yaka, cep ve yen) Alman kadifesi, ipekli “muare” ya da atlastandır. Nakış ve düğmeler zincir olarak dokunmaktadır. Çevresel kordonla “sotaj” olarak dokunmaktadır. Kollarda fark vardır. Kolların ucunda kordonle “sotaj” olarak dokunan üç yarı daire olarak şekillendirilir.

6

DUMANLI {GÜMÜŞHANE MERKEZ (ΣΑΝΤΑ)}: Kıyafetin iki türü var: bayram-gelinlik ve günlük. Genç kızlar boyuna ve kollara nakışlı kıyafet giyerlerdi. Oysa yaşlı kadınlar daha azla yetinen bir kıyafet giyerlerdi. Kıyafetin içinden nakışlı sırmalı “sparel”, çizgili “zupunas”, “vrakin” ve şalvar giyerlerdi. Üstlük çuhadan ve onun alt kısmı düz bir çizgidir. “Lahor” ve çuhadan önlük giyerlerdi. Başlarında (“kursin” üzerine ya da sade olarak) koyu renkli başörtüsü takarlardı.

7

8   9    10

 

 

16

 

17

 

18

 

19

 

 

Benzer Yazılar