TRABZON/ÇAYKARA SİROS KÖYÜNÜN TARİHİ KÖKENLERİ VE RUMCA

Vahit Tursun

Siros (Şur) veya Türkçe adıyla Şahinkaya
Siros veya sonradan Türkçeye evrilmiş haliyle Şur ya da Türkçe adıyla Şahinkaya köyü, Trabzon’un Çaykara ilçesine bağlı bir köydür.

Hemen Çaykara ilçe merkezinden yukarıya, Bayburt iline doğru bakıldığında, sağ tarafta kalan ve merkezin bitiminden itibaren, Bayburt yolu boyunca ve yukarıya doğru yayılan köydür. Tam olarak 40°44’17.80″N enlem ve 40°14’5.39″E boylam noktası etrafında bulunmaktadır.

 

Tarih
Bu köy, Osmanlı Tahrir Defterlerinde yer alan Paçan adlı köyün bir mahallesi durumundaydı. Daha sonraki yıllarda, Paçan köyünün mahallelerinden Anotho, Şinek, Harheş gibi mahallelerle birlikte, ayrı köyler olarak tahrir defterlerine kaydedildiler.
Köyün ilk sakinleri, sırasıyla 1486 –  1515 – 1553 – 1583 yıllarına ait Osmanlı tahrir defterlerinde Hristiyanlardan oluşmaktaydı. Ancak 1681 yılına ait tahrir defterinde ise, bu köyde Hristiyan ailenin kalmadığı ve diğer bütün Çaykara köyleri gibi burasının da Müslümanlaştırıldığı anlaşılmaktadır.
Daha sonraki yıllarda, Osmanlı Şeriye Sicillerinden anlaşılacağı üzere, çıkarılan bir fermanla, bugünkü Çaykara civarı köylerden Fotinos, Holo, Kadahor, Kondu, Paçan ve Siros köylerinden 1000 hane kadar bir nüfus, Gürcistan civarına sürülmüştür. Eğer bu ferman uygulandıysa, bu civarın bugünkü yerlileri, civar köylerden veya başka uzak yerlerden gelip buralara yerleşenlerin torunları oldukları söylenebilir. Eğer uygulanmadıysa, bu civardaki köylerin bugünkü sakinleri, ‘eski Hristiyan nüfusun Müslümanlaşmış torunlarıdır’ denebilir.
İster bu ferman uygulanmış, ister uygulanmamış olsun, her iki durumda da, bu köylerin sakinlerinin anadillerinin Rumca olduğu, bu köylerin toponimleri ve buralara ait mikrotoponimler ele vermektedir. Ayrıca, zaten bu civarda bulunan köylerde, günümüzde kısmi olarak da Rumca konuşan ailelere halen rastlanmaktadır.
Bazı kişilerin iddialarına göre; Siros (Şahinkaya) köyünün ilk sakinleri, Vartan yaylasından Ermenileri kovan Akkoyunlular adıyla bilinen Türk boylarından gelip buralara yerleşenler olduğudur. Bu iddia, bölgeyi Türkleştirme emelleri çerçevesinde hüsnü hayal görenlerin asılsız, verisiz, kaynaksız iddialarından başka bir şey değildir. Öyle olsaydı, tamamen Orta Asya’ya dayalı bir kültürel yapı (gelenek, görenek, dil ve dil yapısı, köy mahalle, mevki ve mekan adları, flora adları, börtü böcek adları, vb.) söz konusu olmuş olacaktı. Oysa, bu civarda yaşayanların, ne fiziksel, ne geleneksel ve ne de kültürel olarak, diğer civar köylerin sakinleriyle herhangi bir farkları olmadığı gibi, bütün diğer köylerle birlikte, Trabzon’un kültürel havuzu içerisinde yer almaktadırlar.
Kısaca bu köy dahil, bütün Çaykara köylerinde yaşayanlar, 17. Yüzyıl içerisinde Müslümanlaştırılmış, onlarca yıl gizli Hristiyan olarak yaşamış, sonuçta 18. Yüzyıl sonlarına doğru yeni dinleri olan İslamiyet’i kanıksayarak tamamen Müslümanlaşmış olan insanların torunlarıdır. Ayrıca Osmanlı’nın tahrir defterleri de zaten ortadalar ve hiçbir şüpheye veya farklı bir iddiaya mahal bırakmamaktadırlar. Eldeki bütün veriler bunu göstermektedir. Aksini iddia edenlerin elinde ise kuru iddiadan başka hiçbir şey yoktur.

Trabzona bağlı Çaykara ilçesinden bir görünüş. Kaynak: www.panoramio.com

Toponim ve mikrotoponimler
Not: kelimelerde bulunan “X” harfi Türkçede “sert H, KH ve bazı yerlerde Ş” gibi algılanmalıdır.
Kısaltmalar: Hel. (Helence), Ç. Yun. (Çağdaş Yunanca) Pnt. (Pontos Rumcası) gibidirler!

 

Köyün adının etimolojisi
Siros, Şur (
Σύρος)

Hel. [συρίη] sirii = taş anlamını taşıyan bu ismi mesleki olarak taşçı anlamında kullandığımızda, karşımıza [συρίηος] siriios < siros gibi bir kelime çıkmaktadır. Kelimenin eril olarak “o siros”, “aso siro” “so siro” gibi telaffuz edilmesi de, etimolojik açıklamamıza destek olmaktadır. Bu köyün “şur” formatı ise, sonradan Türkçenin etkisiyle deforme olmuş biçimidir. Köyün bu adı, diğer Çaykara köyleri ile birlikte, köy adlarını Türkçeleştirme yasasıyla birlikte 1964 yılında Şahinkaya olarak kayıtlara geçmiştir.
Ç. Yun. Antik Helence’de var olmasına rağmen, Çağdaş Yunancada kullanılmamaktadır.
Anlam: taşçı.
Eşisim: Siros (Siroz adası), Anu Siros / Yunanistan. Siroz (Gökçe) Kastamonu, Siroz / Aydın / Türkiye.

Siros (Şahinkaya) dan bir görünüş. Kaynak: www.panoramio.com

 

Siros köyüne ait bazı mikrotoponimler ve etimolojik açıklamaları:

Anemoraşi (Ανεμοράχη)
Hel. [άνεμος-ράχη] amenos-raxi < anemoraşi.
Y. Yun άνεμος-ράχη – anemos-raxi.
Anlam: rüzgârlı dağ.
Eşisim: anemoraşi / Arta / Yunanistan

 

Dakropo (Δακρόπο)
Hel. [δάκρι-όπο] dakri-opo < dakropo.
Ç. Yun. Δάκρι – Dakri.
Anlam: yaş damlacığı. Kelime güncel olarak Rumcada kullanılmakta ve anlamı da bilinmektedir.
Eşisim: Dakrion / Lesvos / Yunanistan
Feğmenos (Φεγμένος)
Hel. [φαγομένος] fağomenos < feğmenos.
Ç. Yun. Φαγομένος – Fağomenos.
Anlam: yemiş içmiş, karnı tok olan kişi. Lakap üzerinden verilmiş bir isim olması muhtemeldir.
Eşisim: bulunamamıştır.
Fosia (Φωσία)
Hel. [φώς-ια] fos-ia < fosia.
Ç. Yun. Φώς – fos.
Anlam: Işıklar.
Eşisim: bulunamamıştır.
Kapan (Καπάν)
Pnt. [κοπάνι] kopani. Kelime tokmak anlamında olup, anlam genişlemesiyle büyük taşlar için kullanılmıştır.
Ç. Yun. Πέτρα – petra.
Anlam: taş, kaya.
Eşisim: Kapaneos / Atina / Yunanistan.
Kaskaropeğado (Κασκαροπέγαδο)
Hel. [κάς – κάρος – πηγάδι] kas-karos-piğadi < kaskaropeğado.
Ç. Yun. kelimelerden sadece biğadi kısmı güncel kullanılmaktadır.
Anlam: birinci kelime olan “kas” kelimesinin orijinal anlamı deridir. İkinci kelime olan “karos” ölü anlamındadır. Anlam genişlemesiyle “ölü deri”, “ağaçsız taşlık yer” gibidir. Kaşkaropeğado’nun toplam anlamı, “taşlık yerde bulunan su kaynağı” veya akmayan, ölü su kaynağı anlamındadır. Karadeniz Rumcasında bu kelimenin benzer türevleri olarak “kaseti veya katseti = alın, ağaçsız dağ yamacı”, “kuşkuri=yarı yanmış veya kupkuru odun” gibi kullanılmaktadır. Örnek kullanım: “oloksero omon kuşkuri = kuşkur gibi kupkuru” şeklinde kullanılmaktadır.
Eşisim: Kaçkar. Bazılarına göre Kaçkar, Ermenice Haçkar=Haçlı Tepe sözcüklerinden türediği iddia edilmektedir. Ancak bizim Rumca’da kullanıldığı ve anlamlandırıldığı haliyle, “kurumuş dağ yamacı, kuru dağ yamacı” anlamı, Kaçkar dağlarının zirvelerine daha uygun bir anlam teşkil etmektedir.
Kokantos (Κοκάντος)
Hel. [κόκα-άντος] koka-antos < kokantos.
Ç. Yun. Κόκα – Koka.
Anlam: başlık, miğfer, ok, yerin kaybolma noktası, vb.
Eşisim: koku / Atina Yunanistan
Köhi (Κιοχή)
Hel. [κόγχη] koğxi. Pnt. koxi.
Ç. Yun. Antik Helence’de var olmasına rağmen, Çağdaş Yunancada kullanılmamaktadır.
Anlam: oyuk, yeryüzü oyuğu, bucak, köşe, köyün dışında kalan bölge, Anlam genişlemesiyle nemli yer. Genelde kuzey tarafı için kullanılır.
Eşisim: bulunamamıştır.
Ksilostivad (Ξυλοστυβάδ)
Hel. [ξύλο-στυβάδα] ksilo-stivada < ksilostivad.
Ç. Yun. Ξύλο-στυβάδα – Ksilo-stivada.
Anlam: odun bağları, dizilmiş odunlar.
Eşisim: Ksilosirtis, Ksilokastro gibi benzer türevleri Yunanistan’da mevcuttur.
Paratikos (Περατικός)
Hel. [περατικός] peratikos < paratikos.
Ç. Yun. Περατικός – Peratikos.
Anlam: karşıdan olan, karşıdan gelip yerleşen, yabancı.
Eşisim: Perati / Markopulo / Atina / Yunanistan
Pokantos (Ποκάντος)
Hel. [πόκος-άντος] pokos-antos. Her zaman olduğu gibi birinci kelimenin “os” bölümü kalkmış ve pokantos gibi şekillenmiştir.
Ç. Yun. Πόκος – Pokos.
Anlam: kesilmiş koyun yünlerinin saklandığı yer veya yünlerin kesildiği yer.
Eşisim: poka / Atina / Yunanistan
Popayiros (Ποπαγύρος)
Hel. [πόπαν-γύρος] popan-yiros < popayiros.
Ç. Yun. Antik Helence’de var olmasına rağmen, Çağdaş Yunancada kullanılmamaktadır.
Anlam: yuvarlak plaka şeklinde pide, yuvarlak plaka şekline benzer bir çeşit alet de olabilir.
Eşisim: bulunamamıştır.
Rakani (Ρακάνη)
Hel. 1. [ραγή(ν), ραγήναι, ράγαν] ragin, ragine, ragan. 2. [βράχο(ν)] vraxon < raxon < rakon < rakan. Birinci maddede bulunan “rağin, rağan” kelimelerinin anlamı “yerin kırılma noktası, kaybolduğu yer” gibidir. Karadeniz Rumcasında kullanılan Rakan kelimesinin anlamı da “sırt, yer yüzeyinin kırıldığı, kaybolduğu nokta” gibidir. İkinci kelime “vraxon”, birçok yerde yer adı olarak kullanılmakta olup, benzerlerinden de başında bulunan “V” harfinin yutulmuş olduğu dikkat çekmektedir. Örn; Yunanistan’da bir yer adı olan “Rakopotamos” gibi.
Ç. Yun. ραγή ράγισμα, ρωγμή – Ragi, ragisma, rogmi. Bu kelime ile Lazcada kullanılan Rakani ayrı anlam ve ayrı kelimelerden oluşmaktadır. Lazcadaki rakani kelimesinin anlamı dağ, tepe ve doğal olarak Yunanca karşılığı ράχη, ραχίον – raxion = dag, tepe, küçük dağ gibidir.
Anlam: yerin kaybolma noktası, sırt, yarık, vs.
Eşisim: bulunamamıştır.
Raşi (Ραχή)
Hel. [ράχη] raxi. Çitakismos ile birlikte (bkz. Çitakismos / X < Ş maddesi) raşi.
Ç. Yun. Ράχη – raxi.
Anlam: dağ yamacı.
Eşisim: Raşi / İmathia, Arta, Pire, vb. / Yunanistan
Sarmaş veya Tsarmaş (Σαρμάς, Τσαρμάς)
Hel. [σάρμα-ς] sarma-s < sarmaş. Burada ”S” harfinin bazı durumlarda “TS” olması haline, karadeniz Rumcasında bolca rastlanmaktadır.
Ç. Yun. Antik Helence’de var olmasına rağmen, Çağdaş Yunancada kullanılmamaktadır.
Anlam: yerin yarılmış şekli, yerin açılmış tarafı, yerin kaybolan kesimi, vadi içi.
Eşisim: Sarma / Nea Alikarnasos / İraklio / Girit / Yunanistan
Serantos (Σεράντος)
Hel. [ξυρό-άντος] ksira-antos < ksirantos < Serantos. Kseranteri < Seranter veya Serander = kurutma yeri kelimesinde olduğu gibi.
Ç. Yun. Ξυρό – Ksiro, ayrıca “sarono” = kurutuyorum anlamında da bir kelime bulunmaktadır.
Anlam: kuru yer.
Eşisim: bulunamamıştır.
Silantos (Σιλάντος)
Hel. [σίλι-άντος] sili-antos < silantos.
Ç. Yun. Antik Helence’de var olmasına rağmen, Çağdaş Yunancada kullanılmamaktadır.
Anlam: aklı kıt, salak adamın yeri. Türkçede kullanılan “Salak” kelimesi de Yunanca “sil-akos” tan türeme bir kelime olmalıdır.
Eşisim: bulunamamıştır.
Xati (Χατή)
Hel. [χάτης] xatis < xati.
Ç. Yun. Antik Helence’de var olmasına rağmen, Çağdaş Yunancada kullanılmamaktadır.
Anlam: muhtaç, kovulmuş, ücra bucakta bulunan, vb. gibi anlamları bulunmaktadır.
Eşisim: bulunamamıştır.
Ziğoyira (Ζυγογύρα)
Hel. [ζυγός-γύρο] ziğos-yiro < ziğoyira.
Ç. Yun. Ζυγός-γύρος – ziğos-yiros.
Anlam: yuvarlak çevre, çevresi yuvarlak olan. Arıca bu kelime, çocukları içine koymak suretiyle gezmelerini sağlayan bir tür gereç için de güncel olarak Rumca’da kullanılmaktadır.
Eşisim: Yunanistan’da “ziğomali”, “ziğos” vb. gibi benzeri toponimler bulunmaktadır.

KAYNAK: http://romeyika.com/index.php/tr/anasayfa/2-makaleler/19-siros

 

Siros (Şahinkaya) dan bir görünüş. Kaynak: www.panoramio.com

Not: Yukarıda verdiğim bilgiler, “Çaykara’nın Reel Tarihi” (bu başlık değişebilir) adlı çalışmamdan bir alıntıdır. Verdiğim köy, mahalle, mevki ve mekân adları sadece birkaç örnek olup, bu köye ait toponominin tamamını kapsamamaktadır.

Ayrıca, zamanla bu içeriğin daha da genişletileceği, muhtemel hataların düzeltilebileceği ve verilen bilgilere kaynak gösterileceği durumu mevcuttur. Bu nedenle, izin alınmadan veya www.romeyika.com sitesine link verilmeden alınıp herhangi bir yerde yayınlanmaması, paylaşılmaması ve kullanılmaması rica olunur. (Vahit Tursun)

Benzer Yazılar

3 Comments

  1. hasret usta
  2. mehmet yılmaz