TRABZON’UN TONYA İLÇESİNİN PONTOS RUM KÖKENLERİ

Devrimci Karadeniz 16/04/2014 TRABZON’UN TONYA İLÇESİNİN PONTOS RUM KÖKENLERİ için yorumlar kapalı
TRABZON’UN TONYA İLÇESİNİN PONTOS RUM KÖKENLERİ

Tonya (Τόνγια) ya da Bizans adıyla Thoania (Θοανία), Trabzon’un (Trapezus) güneybatısında yer alır. Akçaabat’ın (Platana) güneyinde, Kalanema deresinin üzerindedir. Yunanistan ve Türkiye arasındaki 1923’te gerçekleştirilen nüfus mübadeleleri öncesinde, Tonya’da 2000 Rumca konuşan Müslümanlaşmış aile yaşıyordu. Tonya kökenli 1000 aile ise Trabzon (Trapezus) ve Gümüşhane’nin (Argyroupoli) çevre bölgelerine yayılmıştı. Yunan mitolojisine göre, Tonya’nın Rumca adı olan Thoania, Taurus (boğaların) ülkesinden Pontos’taki Tonya’ya kaçan Kral Thoantas’tan gelmektedir.

Müslümanlaştırılan bu nüfus, 17. yüzyıldaki toplu göç ve İslamlaştırma sırasında Trabzon ve Akçaabat’tan (Platana) ayrılan 8000 Hıristiyan aileden geriye kalanlardır. Aynı İslamlaştırma süreci Of (Ophis) bölgesinde de yaşanmıştı. Of’ta olduğu gibi, Tonya da Mesohori, Mesoplayi, Katohori, Saint Thomas (Aziz Thomas), Saint Stefanos (Aziz Stefanos), ve Mesopedin gibi birçok Hıristiyan Rum köy ismini muhafaza etmişti. Ioannis, Themistocles, Aleksandros gibi Rum isimleri de bölgede kullanılmaya devam etmişti. Tonyalıların Türkçe isimleri de vardır fakat bu isimleri sadece köylerinden uzaktayken kullanırlar. Ali, Mustafa, Ahmet gibi.

tonya_450Tonyalı ve Oflular (Oflus) arasındaki tek fark, Ofluların daha muhafazakâr ve dindar olmalarıydı. Tonyalılar ise daha sertti ve güçlü kuvvetli insanlar oldukları için bazıları hırsızlık işlerinde ün yapmıştı. Birçoğu da polis veya kanun uygulayıcısı olarak çalışıyordu.

Rumca konuşan Tonyalılar şu köylerde hala mevcuttur: Kesli, Toumasli, Pachartikli, Mpeskeli, Mamali, Tsuluk, Melikse, Antzirkioy.

Yunan mitolojisine göre, Tonya’nın Rumca adı olan Thoania’nın kökeni, Taurus denen boğaların ülkesinden kaçıp Tonya’ya ulaşan Kral Thoantas’a dayanmaktadır.

Tonya’nın tarihi de Of (Ophis) tarihi gibi, Pontos’un bilmecelerinden biridir. Bölge tarihine dair doğrudan klasik ya da ortaçağ anlatılarından söz edilemez.  Tonyalıların bazı dikkat çeken özellikleri ise Rumca konuşmaları, Müslüman olmaları ve güçlü ve çetin olmalarıdır. Yaşadıkları bölge vahşi ve izole bir yerdir ve geleneksel kan davaları sıklıkla görülen vakalardı.  Tonyalıların kan davası gütme ve adam öldürme işlerinde de ünleri vardır. Bu özelliklerine rağmen, Tonyalılar birbirlerine bağlı, son derece özgün ve izole bir topluluktur.  Bölgede konuşulan Rumca, gün geçtikçe yok olmakla birlikte; Kesli, Tumasli, Pahartirli, Beskeli, Mamali, Tsuluk, Melikse ve Agirkoy köylerinde Rumca konuşan insanlar hala bulunmaktadır. Bölgeyle ilgili sıkça sorulan soru şudur: Rumca konuşan bu insanlar, Rum dilini benimsemiş Türkler midir (çünkü bazen bu durumun da söz konusu olduğu görülmüştür) ya da sonradan din değiştiren Pontus Rumları mıdır? İkinci tahminin gerçek olma ihtimali daha yüksektir çünkü Kalınçam köyünün (Fol Maden) yakınında bir kilise bulunmaktadır ve Tonya’nın köy isimleri Rumcadır. Melikse, Anabedama, Aspuryanlik, Mesakurfa, Lefkiye ve Mankanabo köyleri, Tonya’ya yakın olan veya Tonya’nın parçası olan köylerdir ve tüm bu köy isimlerinde Rumcanın izlerini görmek mümkündür.

Yunan tarihçiler, Of’un (Ophis), Rumca konuşan Müslüman Ofluların ve Tonya Rumlarının on yedinci yüzyılın sonlarında din değiştirdiklerini belirtmektedirler. Tonya’da neden bu durumun yaşandığına dair net bir açıklama mevcut değildir. Fakat genel eğilim yeterince akla yetkin bir düşünceye işaret ediyor:  17. Yüzyıl, Pontos’taki Rumların talihlerinin en kötü olduğu ve Hıristiyanların inançları konusunda büyük baskılara maruz kaldıkları bir dönemdi. Of’un (Ophis) aksine, Tonya’da İslamlaştırma süreci çok daha erken başlamıştı. Ve tamamlanmıştı da. 20 yüzyılın başlarına gelindiğinde, Of’ta (Ophis) hala 8 Ortodoks kilisesi mevcutken, Tonya’da ne bir kilise ne de bir Hıristiyan ruh kalmıştı. Fakat Tonyalılar Osmanlı defter arşivlerinde anılmadıkları için, Tonya tarihine yönelik eksiksiz bir çalışma henüz yapılamamıştır.

 

Kaynaklar:

Pontian Helenizmi Ansiklopedisi

Bizans Anıtları ve Pontos Topografyası – Dumbarton Oaks, sayfa: 155-6 Anthony Bryer, David Winfield.

 

“Pontos World” sitesinden alınan bu yazı, Uzay Bulut tarafından Türkçeye tercüme edilmiştir.

http://pontosworld.com/index.php/pontus/regions/178-tonya-onya

Yoruma Kapalı.